Việt Nam là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu – được xếp trong top 5 quốc gia chịu rủi ro khí hậu cao nhất thế giới theo một số ước tính. Nhận thức được thực tế này, sau khi Thủ Tướng Phạm Minh Chính có cam kết mạnh mẽ về Net Zero tại COP 26, Chính Phủ Việt Nam đã có những động thái mạnh mẽ về luật pháp nhằm thúc đẩy quá trình giảm phát thải quốc gia.
Tuy nhiên, theo một báo cáo của McKinsey chỉ ra, ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất khi các chính sách và công nghệ chuyển đổi hiện nay được thực thi hiệu quả, Việt Nam mới chỉ có thể giảm được khoảng một nửa mục tiêu lượng phát thải vào năm 2050. Có thể thấy, sẽ cần nỗ lực mạnh mẽ hơn nữa từ các bên liên quan để thu hẹp khoảng cách này.
Là động lực chính của tăng trưởng kinh tế nhưng cũng là một trong những nguồn phát thải lớn nhất, lĩnh vực công nghiệp hiện chiếm gần 30% tổng lượng phát thải của cả nước. Việc tập trung giảm phát thải trong lĩnh vực này sẽ là yếu tố then chốt giúp Việt Nam hiện thực hóa cam kết Net Zero 2050. Bài viết này phân tích tiềm năng giảm phát thải và các thách thức trong quá trình chuyển đổi của ba ngành công nghiệp quan trọng: chế biến thủy sản, giấy & bột giấy và thép.
1. Nguồn phát thải chính và thách thức trong quá trình giảm phát thải
Ngành chế biến thủy sản giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động tại các tỉnh ven biển và đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu. Phát thải của ngành chủ yếu đến từ năng lượng, trong đó có hai nguồn chính: các lò hơi sử dụng dầu DO hoặc khí tự nhiên phục vụ cho công đoạn nấu, sấy; và điện năng dùng cho hệ thống làm lạnh và kho lạnh. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hệ thống làm lạnh có thể chiếm tới 70% tổng mức tiêu thụ năng lượng của một cơ sở chế biến, do đó đây là mảng có tiềm năng tiết kiệm năng lượng lớn nhất.
177927726509.jpg)
Lò hơi dầu DO (Nguồn: thietbiaplucdonganh)
Tuy nhiên, việc giảm phát thải trong ngành cũng đối mặt với nhiều khó khăn do đặc điểm phân mảnh và quy mô nhỏ. Phần lớn doanh nghiệp chế biến là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), còn gặp nhiều hạn chế về năng lực kỹ thuật, tài chính và tầm nhìn đầu tư. Tính mùa vụ trong sản xuất cũng gây khó khăn trong việc thiết kế và tài trợ cho các hệ thống năng lượng tái tạo phù hợp. Vì vậy, nâng cao nhận thức và xây dựng năng lực quản lý năng lượng là những bước đi quan trọng đầu tiên để hướng tới giảm phát thải trong ngành xuất khẩu chủ lực này.
Ngành giấy & bột giấy, một trong những lĩnh vực sản xuất phát triển nhanh nhất của Việt Nam, cũng là ngành gây ra phát thải đáng kể. Phát thải chủ yếu xuất phát từ quá trình đốt nhiên liệu trong lò hơi (nhiều nhà máy vẫn sử dụng than hoặc dầu nhiên liệu nặng) và tiêu thụ điện năng trong các công đoạn nghiền bột, sấy và vận hành máy giấy. Dù có nhiều giải pháp giảm phát thải chi phí thấp và đã được thương mại hóa, động lực chuyển đổi trong ngành vẫn còn hạn chế.
Nguyên nhân chủ yếu là do thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam là Trung Quốc, nơi yêu cầu về sản phẩm ít phát thải vẫn chưa nghiêm ngặt như ở châu Âu. Bên cạnh đó, nhiều nhà máy vẫn vận hành với thiết bị cũ, hiệu suất thấp, trong khi việc chuyển sang sử dụng nhiên liệu tái tạo như sinh khối đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu lớn. Thiếu nguồn tài chính xanh giá rẻ đang là điểm nghẽn chính. Để tháo gỡ, cần có cơ chế tài chính sáng tạo và chính sách khuyến khích mạnh mẽ hơn để thúc đẩy đầu tư vào công nghệ sạch.
Ngành thép là một trong những ngành có cường độ phát thải cao nhất và đóng vai trò nền tảng đối với nền kinh tế Việt Nam. Trong sản xuất thép nguyên sinh, nguồn phát thải chủ yếu đến từ quá trình luyện gang trong lò cao, một quá trình sử dụng lượng lớn than đá để vừa làm nhiên liệu vừa làm chất khử. Trong khi đó, sản xuất thép tái chế từ thép phế liệu bằng lò hồ quang điện (EAF) phát thải ít hơn nhưng lại tiêu thụ nhiều điện năng. Việc giảm phát thải trong ngành thép đặc biệt phức tạp do các rào cản công nghệ và đầu tư lớn. Các nhà máy thép có vòng đời thiết bị dài và chi phí vốn cao, khiến việc cải tạo hoặc chuyển đổi công nghệ khó khăn và tốn kém.
Lò hồ quang điện (Nguồn: eastcarb)
Các giải pháp mới như sử dụng hydro xanh hay sắt hoàn nguyên trực tiếp (DRI) vẫn đang ở giai đoạn đầu trên thế giới và đòi hỏi nguồn cung năng lượng tái tạo ổn định – điều Việt Nam vẫn đang trong quá trình phát triển. Việc thiếu cơ chế chính sách khuyến khích và rủi ro tài chính cao cũng khiến doanh nghiệp ngần ngại trong việc đầu tư. Do đó, ngành thép cần có kế hoạch chuyển đổi dài hạn, hợp tác quốc tế và hỗ trợ chính sách mạnh mẽ để hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải sâu.
2. Tiềm năng giảm phát thải
Trong ngành chế biến thủy sản, tiềm năng giảm phát thải tập trung chủ yếu ở nâng cao hiệu quả năng lượng và gia tăng sử dụng năng lượng tái tạo. Trong ngắn hạn, việc nâng cấp hệ thống làm lạnh hiệu suất cao – thông qua các biện pháp như thay thế máy nén cũ, tối ưu thiết kế bình ngưng và dàn bay hơi, cũng như cải thiện hệ thống điều khiển – có thể giúp tiết kiệm năng lượng đáng kể. Tối ưu vận hành lò hơi và chuyển đổi sang nhiên liệu sạch hơn như sinh khối cũng có thể mang lại lợi ích rõ rệt.
Sản phẩm thủy sản xanh đang dần trở thành xu hướng
Về dài hạn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám sát năng lượng theo thời gian thực sẽ giúp tối ưu hóa tiêu thụ điện, trong khi cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cho phép doanh nghiệp mua điện tái tạo trực tiếp từ nhà máy điện, giúp giảm đáng kể lượng phát thải gián tiếp.
Đọc thêm về ESCO & DPPA - Hai cơ chế tạo đột phá trong phát triển điện từ năng lượng tái tạo
Ngành giấy & bột giấy có tiềm năng lớn trong việc ứng dụng các giải pháp giảm phát thải chi phí thấp và khả thi về mặt công nghệ. Trong ngắn hạn, các nhà máy có thể chuyển đổi từ than sang nhiên liệu sinh khối, lắp đặt điện mặt trời áp mái, và tối ưu quy trình sản xuất thông qua các biện pháp như thu hồi nước ngưng, giám sát bẫy hơi và tận dụng nhiệt thải.
Những giải pháp này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn nâng cao hiệu quả vận hành. Về dài hạn, ngành có thể xem xét sử dụng hydro hoặc amoniac xanh làm nhiên liệu thay thế, đồng thời tham gia cơ chế DPPA để mua điện tái tạo. Kết hợp các biện pháp này sẽ giúp ngành giấy & bột giấy vừa giảm phát thải, vừa tăng năng lực cạnh tranh trong thị trường quốc tế đang ngày càng đòi hỏi sản phẩm xanh.
Đối với ngành thép, thu hồi nhiệt thải là một giải pháp tiềm năng và hiệu quả có thể thực hiện trong ngắn hạn. Nhiệt từ khí thải lò cao và quá trình làm nguội quặng có thể được tận dụng để phát điện, sấy nguyên liệu hoặc gia nhiệt không khí đốt. Giải pháp này không chỉ giảm tiêu thụ năng lượng mà còn nâng cao hiệu suất vận hành. Ngoài ra, lắp đặt điện mặt trời áp mái và chuyển sang nhiên liệu sạch hơn cho lò phụ trợ cũng sẽ giúp giảm mức phát thải gián tiếp. Về lâu dài, việc chuyển đổi sang công nghệ luyện thép bằng hydro xanh và sử dụng điện tái tạo trong lò hồ quang sẽ là chìa khóa để đạt mức giảm phát thải sâu. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi Việt Nam phải phát triển mạnh hạ tầng năng lượng tái tạo và khung chính sách hỗ trợ phù hợp.
3. Khuyến nghị chính cho doanh nghiệp
Để thúc đẩy quá trình giảm phát thải, các doanh nghiệp trong cả ba ngành cần bắt đầu bằng việc thực hiện kiểm kê năng lượng và phát thải khí nhà kính toàn diện nhằm xác định các điểm nóng và cơ hội cải thiện hiệu quả. Từ đó, doanh nghiệp có thể xây dựng lộ trình giảm phát thải với các mục tiêu ngắn hạn và dài hạn. Đầu tư vào các giải pháp trưởng thành và hiệu quả về chi phí là bước đi chiến lược để đạt kết quả nhanh chóng, đồng thời chuẩn bị cho giai đoạn chuyển đổi sâu hơn.
Song song đó, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực nhân sự về quản lý năng lượng, tính toán phát thải và tài chính dự án để bảo đảm triển khai bền vững các giải pháp. Cuối cùng, hợp tác trong chuỗi giá trị - từ nhà cung cấp đến khách hàng – là yếu tố quyết định, giúp tạo ra chuỗi cung ứng carbon thấp và nâng cao vị thế cạnh tranh của ngành công nghiệp Việt Nam trong nền kinh tế xanh toàn cầu.