Trong bối cảnh hoạt động kinh doanh toàn cầu ngày càng chú trọng yếu tố con người, vấn đề nhân quyền đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược ESG và quản trị doanh nghiệp. Những cáo buộc về bóc lột lao động, lao động trẻ em, phân biệt đối xử hay điều kiện làm việc không an toàn có thể phá hủy uy tín doanh nghiệp chỉ trong thời gian ngắn. Đây chính là lý do UNGP – Bộ Nguyên tắc Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và Quyền con người – trở thành bộ khung được áp dụng rộng rãi nhất trên toàn cầu. Với tính rõ ràng, thực tiễn và mang tính trách nhiệm cao, UNGP giúp doanh nghiệp bảo vệ con người, giảm rủi ro pháp lý và nâng cao tính bền vững trong chuỗi cung ứng.
UNGP là gì?
UNGP (UN Guiding Principles on Business and Human Rights) là bộ nguyên tắc do Liên Hợp Quốc ban hành vào năm 2011 nhằm hướng dẫn các quốc gia và doanh nghiệp đảm bảo quyền con người trong mọi hoạt động kinh doanh. Đây là bộ nguyên tắc được công nhận rộng rãi nhất trên thế giới về mối quan hệ giữa kinh doanh và nhân quyền.
UNGP không phải là luật bắt buộc, nhưng được xem như tiêu chuẩn toàn cầu trong lĩnh vực nhân quyền doanh nghiệp. Các công ty đa quốc gia, định chế tài chính, quỹ đầu tư, tổ chức phi lợi nhuận và chính phủ đều dựa vào UNGP để xây dựng chính sách, đánh giá rủi ro và vận hành chuỗi cung ứng.
Mục tiêu của UNGP
UNGP giúp giải quyết câu hỏi cốt lõi:
“Doanh nghiệp cần làm gì để không gây ra hoặc góp phần vào vi phạm nhân quyền?”. Bộ nguyên tắc này đưa ra một khung tham chiếu gồm:
- Vai trò của nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người.
- Trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tôn trọng quyền con người.
- Nhu cầu cung cấp cơ chế khắc phục cho các nạn nhân khi các quyền bị vi phạm.
UNGP trở thành nền tảng cho các quy định hiện đại như Luật chuỗi cung ứng của Đức (LkSG), Chỉ thị Báo cáo Bền vững Doanh nghiệp của EU (CSRD) hay các yêu cầu nhân quyền trong các chuẩn ESG quốc tế.
Cấu trúc của UNGP: Ba trụ cột chính
UNGP được xây dựng dựa trên 3 trụ cột. Mỗi trụ cột phản ánh vai trò và trách nhiệm của từng bên trong hệ thống kinh tế – xã hội.
1. Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ nhân quyền (Protect)
Trụ cột này nhấn mạnh rằng Nhà nước phải xây dựng luật pháp, giám sát và thực thi để bảo vệ cá nhân khỏi các vi phạm nhân quyền do doanh nghiệp gây ra. Điều này bao gồm:
- Xây dựng pháp luật lao động, an toàn và sức khỏe nghề nghiệp;
- Ngăn chặn các hoạt động bóc lột, phân biệt đối xử;
- Tạo cơ chế pháp lý để xử lý doanh nghiệp vi phạm;
- Thúc đẩy tiêu chuẩn nhân quyền trong mua sắm công hoặc các hiệp định thương mại.
Đây là nền tảng để tạo môi trường kinh doanh lành mạnh và công bằng.
2. Doanh nghiệp có trách nhiệm tôn trọng nhân quyền (Respect)
Doanh nghiệp không chỉ tuân thủ luật pháp mà còn phải chủ động đảm bảo hoạt động của mình – cũng như chuỗi cung ứng – không vi phạm nhân quyền. Trụ cột này nhấn mạnh:
- Nhận diện và đánh giá rủi ro nhân quyền;
- Xây dựng chính sách nhân quyền nội bộ;
- Thực hiện thẩm định nhân quyền (human rights due diligence);
- Yêu cầu nhà cung cấp tuân thủ các tiêu chuẩn nhân quyền tối thiểu;
- Minh bạch trong quá trình báo cáo và công bố thông tin ESG.
Trong bối cảnh ESG phát triển mạnh, đây là một phần quan trọng để doanh nghiệp xây dựng uy tín và thu hút nhà đầu tư.
3. Nạn nhân được quyền tiếp cận cơ chế khắc phục (Remedy)
Khi xảy ra vi phạm, nạn nhân phải có cơ hội tiếp cận các cơ chế khắc phục hiệu quả. UNGP đề xuất cả cơ chế:
- Tư pháp (tòa án, cơ quan điều tra),
- Phi tư pháp (cơ chế khiếu nại nội bộ doanh nghiệp, trung tâm hòa giải),
- Cơ chế có sự tham gia của nhiều bên (multi-stakeholder initiatives).
Mục tiêu là phục hồi quyền lợi cho nạn nhân và đảm bảo doanh nghiệp có trách nhiệm sửa chữa hậu quả.
Vai trò của UNGP trong bối cảnh ESG và chuỗi cung ứng toàn cầu
Vai trò của UNGP trong bối cảnh ESG và chuỗi cung ứng toàn cầu là rất quan trọng. UNGP không chỉ là bộ nguyên tắc đạo đức mà còn là công cụ quản trị rủi ro hiệu quả. Nhiều tập đoàn lớn như Apple, Nike, Ikea hay Nestlé sử dụng UNGP để kiểm soát rủi ro trong chuỗi cung ứng, đảm bảo không có lao động cưỡng bức hoặc bóc lột trẻ em. Trong bối cảnh ESG, UNGP đóng góp vào trụ cột “S” – Social, giúp doanh nghiệp chứng minh trách nhiệm đối với quyền lao động, sức khỏe và an toàn nghề nghiệp, bình đẳng giới, quyền của người lao động di cư và cộng đồng bị ảnh hưởng bởi các hoạt động dự án. Đặc biệt, các quỹ đầu tư quốc tế thường xem UNGP như tiêu chí đánh giá mức độ rủi ro xã hội của doanh nghiệp trước khi ra quyết định tài chính.
UNGP áp dụng cho doanh nghiệp như thế nào?
Mặc dù không mang tính pháp lý bắt buộc, nhưng nhiều quốc gia và thị trường đã “luật hóa” nội dung của UNGP dưới nhiều hình thức khác nhau. Doanh nghiệp muốn tuân thủ UNGP thường triển khai theo các bước sau:
1. Xây dựng chính sách nhân quyền
Doanh nghiệp cần ban hành Tuyên bố Chính sách Nhân quyền (Human Rights Policy Statement) thể hiện cam kết tuân thủ UNGP. Tài liệu này phải được phê duyệt bởi lãnh đạo cấp cao và truyền đạt rộng rãi trong nội bộ cũng như cho các đối tác liên quan.
2. Thực hiện thẩm định nhân quyền (Human Rights Due Diligence)
Đây là nội dung cốt lõi của UNGP. Doanh nghiệp cần xác định các rủi ro nhân quyền có thể xảy ra trong hoạt động và chuỗi cung ứng của mình, sau đó đánh giá mức độ nghiêm trọng và khả năng ảnh hưởng của từng rủi ro. Tiếp theo là quá trình xây dựng biện pháp giảm thiểu phù hợp, triển khai và giám sát liên tục. Việc cập nhật định kỳ và duy trì đối thoại với các bên liên quan — bao gồm công nhân, đại diện cộng đồng địa phương và nhà cung cấp — là yêu cầu không thể thiếu để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm.
3. Quản lý và giám sát nhà cung cấp
Doanh nghiệp cần xây dựng Bộ Quy tắc Ứng xử dành cho Nhà cung cấp (Supplier Code of Conduct) dựa trên các nguyên tắc của UNGP. Bộ quy tắc này đặt ra các tiêu chuẩn nhân quyền tối thiểu mà nhà cung cấp phải tuân thủ. Việc giám sát tuân thủ đặc biệt quan trọng trong các ngành có rủi ro nhân quyền cao như dệt may, sản xuất linh kiện điện tử, nông nghiệp, thủy sản và xây dựng.
4. Thiết lập cơ chế khiếu nại hiệu quả
Doanh nghiệp cần phát triển các kênh tiếp nhận phản ánh dễ tiếp cận, an toàn và không trả đũa. Các phương thức có thể bao gồm đường dây nóng, email chuyên trách, nền tảng khiếu nại ẩn danh hoặc hộp thư góp ý tại nhà máy. Những cơ chế này là bằng chứng quan trọng thể hiện cam kết và trách nhiệm của doanh nghiệp theo UNGP.
5. Báo cáo và công bố thông tin
Doanh nghiệp có thể tích hợp UNGP vào báo cáo ESG, báo cáo bền vững hoặc báo cáo thường niên. Việc báo cáo nhân quyền thường được xây dựng dựa trên nhiều bộ tiêu chuẩn đã phổ biến toàn cầu, chẳng hạn như GRI (các chỉ số liên quan đến nhân quyền), SASB (phần Social trong báo cáo ngành), ISSB S1 (công bố rủi ro trọng yếu liên quan đến con người) hoặc hướng dẫn OECD về thẩm định trách nhiệm (OECD Due Diligence Guidance). Việc kết hợp UNGP với các chuẩn mực này giúp doanh nghiệp nâng mức công bố thông tin và tăng tính tin cậy của báo cáo.
UNGP mang lại lợi ích gì cho doanh nghiệp?
UNGP mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho doanh nghiệp. Không chỉ giúp tuân thủ các yêu cầu quốc tế, bộ nguyên tắc này còn tạo ra giá trị kinh doanh lâu dài. Áp dụng UNGP giúp giảm rủi ro pháp lý khi doanh nghiệp tham gia các thị trường như EU, Mỹ hay Nhật Bản. Đồng thời, nó cải thiện quan hệ với nhà đầu tư, bởi trách nhiệm nhân quyền ngày càng trở thành một tiêu chí quan trọng trong đánh giá ESG. UNGP cũng nâng cao uy tín thương hiệu, đặc biệt đối với các doanh nghiệp trong ngành tiêu dùng và xuất khẩu. Ngoài ra, việc áp dụng nguyên tắc này giúp thu hút lao động nhờ môi trường làm việc an toàn và nhân văn, đồng thời tăng hiệu quả vận hành khi giảm thiểu xung đột lao động, đình công hoặc các rủi ro tuân thủ. Quan trọng hơn, UNGP hướng doanh nghiệp phát triển theo hướng bền vững, đảm bảo không hy sinh con người để đổi lấy tăng trưởng kinh tế.
UNGP là bộ nguyên tắc cốt lõi giúp Nhà nước và Doanh nghiệp bảo vệ nhân quyền trong bối cảnh kinh doanh hiện đại. Với ba trụ cột “Bảo vệ – Tôn trọng – Khắc phục”, UNGP trở thành tiêu chuẩn toàn cầu để quản trị rủi ro nhân quyền trong doanh nghiệp và chuỗi cung ứng.
Trong thời đại mà ESG trở thành đòi hỏi bắt buộc của thị trường, việc áp dụng UNGP không chỉ là trách nhiệm đạo đức mà còn là chiến lược kinh doanh khôn ngoan. Doanh nghiệp áp dụng UNGP sớm sẽ dễ dàng cạnh tranh hơn trong thị trường quốc tế và xây dựng hình ảnh thương hiệu bền vững trong mắt nhà đầu tư, khách hàng và xã hội.