Mua bán điện trực tiếp (DPPA) và vai trò trong công cuộc giảm phát thải khí nhà kính cho doanh nghiệp

Việc thúc đẩy năng lượng tái tạo đang là một trong những hướng đi của Chính Phủ Việt Nam trong nỗ lực hướng tới cam kết Net Zero. Để có thể tạo nền tảng cho mục tiêu này, luật pháp là một cơ sở để các cá nhân, doanh nghiệp, hộ gia đình dựa vào và triển khai. Với cơ chế Mua bán điện trực tiếp (VPPA), những khúc mắc của luật pháp đang dần được mở ra, giúp người dân có thể an tâm đầu tư.

Tại COP 26, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã cam kết Việt Nam sẽ đạt phát thải ròng bằng 0 vào 2050. Hiện nay nước châu Âu đang tiến hành áp dụng cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), yêu cầu hàng nhập khẩu phải minh bạch về phát thải. Nếu không cắt giảm khí nhà kính, doanh nghiệp Việt sẽ gặp khó khăn khi xuất khẩu, đặc biệt vào các thị trường khó tính như EU, Mỹ. Việc giảm phát thải khí nhà kính thường được áp dụng bằng cách đổi mới quy trình, tiết kiệm năng lượng, thay đổi nhiên liệu, áp dụng năng lượng sạch. Một trong những biện pháp giảm phát thải khí nhà kính là sử dụng năng lượng tái tạo là điện mặt trời.  

Trong nhiều chuyến đi công tác xuống các nhà máy và xí nghiệp, các cán bộ của GREEN IN nhận thấy rằng nhiều nhà máy, xí nghiệp tiêu thụ khá nhiều điện từ lưới điện quốc gia, số lượng điện tiêu thụ có thể lên đến hai phần ba trong tổng nguồn năng lượng. Họ biết rõ rằng để giảm phát thải khí nhà kính, cần xây dựng điện mặt trời mái nhà. Tuy nhiên diện tích mái nhà của họ cũng không có nhiều, cố gắng lắm chỉ đáp ứng được khoảng dưới 5% nhu cầu điện của họ. Mua bán điện trực tiếp (DPPA) từ các đơn vị sản xuất điện tái tạo sẽ giải quyết được khó khăn này. 

Nghị định 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã tạo ra một cơ chế trong việc thúc đẩy sản xuất và dụng năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Từ trước đến nay chỉ có Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) là có quyền mua điện từ các nhà máy điện đưa lên lưới và cũng chỉ có EVN có quyền bán điện từ lưới điện cho các hộ tiêu thụ điện. Nói cách khác EVN là người mua điện duy nhất và cũng là người bán điện duy nhất. 

Cơ chế DPPA này cho phép các hộ sử dụng điện lớn ký kết hợp đồng mua điện trực tiếp từ các đơn vị phát điện năng lượng tái tạo, qua kết nối đường dây tải điện riêng hoặc qua hệ thống truyền tải quốc gia mà không cần thông qua EVN. Đơn vị phát điện năng lượng tái tạo được định nghĩa là đơn vị điện lực sở hữu nhà máy điện từ năng lượng mặt trời, gió, thủy điện nhỏ, sinh khối, địa nhiệt, sóng biển, thủy triều, hải lưu, các dạng năng lượng tái tạo khác và hệ thống điện mặt trời mái nhà có công suất 10 MW trở lên. Khách hàng sử dụng điện lớn là những khách hàng sử dụng điện lớn có mức sản lượng tiêu thụ bình quân từ 200.000 kWh/tháng mong muốn sử dụng năng lượng tái tạo. Như vậy người sản xuất điện và người bán điện đa dạng hơn trước kia rất nhiều. 

Theo quyết định số 988/QĐ-BCT ngày ngày 10 tháng 4 năm 2025 của Bộ Công thương về cơ chế mua bán điện trực tiếp, mức giá tối đa (chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng) của khung giá phát điện loại hình nhà máy điện mặt trời có và không có pin lưu trữ như sau: 

Mức giá được quy định như bảng trên là chi phí sản xuất cao nhất. Giá truyền tải điện năm 2024 là 83,07 đồng/kWh. Nếu kể cả phí truyền tải thì giá điện mặt trời giao động từ 1.095,07 đồng/kWh (điện mặt trời không lưu trữ, miền Nam) đến 1.960,33 đồng/kWh (điện mặt trời nôi có pin lưu trữ, miền Bắc). 

Thông thường các cơ sở sản xuất mua điện từ lưới với giá lúc cao điểm là 3.398 đồng/kWh, giờ bình thường là 1.833 đồng/kWh, trung bình khoảng 2.500 đồng/kWh. Như vậy nếu các doanh nghiệp sản xuất mua điện mặt trời qua cơ chế DPPA thì sẽ hưởng lợi từ 540 đồng/kWh đến 1.405 đồng/kWh. Theo nhiều chuyên gia năng lượng, giá điện cũng như giá truyền tải sẽ còn tăng trong tương lai và như vậy các cơ sở mua điện theo cơ chế DPPA sẽ còn hưởng lợi nhiều hơn. 

Về mặt phát thải khí nhà kính, theo công văn số 1726/BĐKH-PTCBT của Cục Biến đổi Khí hậu, Bộ Tài nguyên và Môi trường (cũ), hệ số phát thải của lưới điện năm 2023 là 0,6592 tCO2/MWh hay 0,6592 kgCO2/kWh. Nói cách khác nếu cơ sở sản xuất mua được 1 kWh điện mặt trời thì sẽ giảm được 0,6592 kgCO2. 

Khi làm việc tại một cơ sở sản xuất ở Hải Phòng, chúng tôi được biết rằng phát thải khí nhà kính của cơ sở này khoảng 14 ngàn tấn CO2tđ vào 2024 trong đó phát thải từ điện lưới khoảng 8 ngàn tấn, chiếm 57% của tổng phát thải. Cơ sở mỗi năm tiêu thụ khoảng 12 triệu kWh từ điện lưới. Diện tích mái nhà có thể lắp điện mặt trời chỉ khoảng gần 6.000 m2, chỉ lắp được khoảng 1.150 kWp điện mặt trời mái nhà. Với công suất như vậy, ước tính mỗi năm hệ thống điện mặt trời mái nhà này sản xuất được khoảng 1,25 triệu kWh, chiếm khoảng 10% điện năng tiêu thụ hàng năm. Để lắp được hệ thống điện mặt trời như vậy, cơ sở phải bỏ vốn đầu tư ban đầu ước tính khoảng 13 tỷ đồng và khoảng 5 năm sau sẽ hòa vốn. 

Nếu cơ sở mua được khoảng 30% điện mặt trời qua cơ chế DPPA tương đương với 3,6 triệu kWh thì mỗi năm thì mỗi năm cơ sở giảm được 2,4 ngàn tấn CO2td, chiếm 30% phát thải CO2tđ của phần điện và chiếm 17% tổng lượng phát thải năm 2024 và mỗi năm thu lợi khoảng 1,3 tỷ đồng.  

Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) là một bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy xây dựng và sử dụng năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Hiện nay cơ chế này còn một số chi tiết chưa rõ, ví dụ như điện từ pin tích trữ có thể coi là điện năng lượng tái tạo hay không hoặc quy định rằng nhà sản xuất điện năng lượng tái tạo có công suất tối thiểu 10 MW thì các nhà sản xuất có công suất nhỏ hơn 10 MW sẽ không có cơ hội tham gia.…Tuy nhiên DPPA là một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ Việt Nam trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững và giảm phát thải khí nhà kính và giúp các doanh nghiệp không những giảm phát thải CO2 mà còn mang lại lợi ích tài chính cho doanh nghiệp. Thật lợi cả cho nhà nước và doanh nghiệp.