Chuyển đổi xanh không còn là tự nguyện mà đã trở thành áp lực pháp lý trực tiếp đối với doanh nghiệp sản xuất khi Việt Nam hướng tới mục tiêu Net Zero 2050. Đặc biệt, nhóm ngành Công Thương là mũi nhọn chịu sự giám sát phát thải nghiêm ngặt nhất nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe như CBAM của châu Âu. Bài viết dưới đây của GREEN IN sẽ cập nhật chi tiết những thay đổi pháp lý mới nhất và hướng dẫn quy trình thực hành kiểm kê khí nhà kính (KNK) chuẩn xác cho doanh nghiệp.
Vì sao ngành Công Thương cần thực hiện kiểm kê khí nhà kính?
Ngành Công Thương là động lực tăng trưởng cốt lõi, giữ vị trí then chốt trong quá trình phát triển kinh tế và xuất khẩu của Việt Nam. Việc tiếp tục đẩy mạnh phát triển ngành là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tạo công ăn việc làm và tạo đà bứt phá kinh tế.
Tuy nhiên, sự tăng trưởng công nghiệp nhanh chóng cùng việc gia tăng tiêu thụ năng lượng hóa thạch cũng tạo ra áp lực khổng lồ lên môi trường. Ngành Công Thương trở thành nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất, gây ô nhiễm không khí và gia tăng các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.
Chính vì vậy, thực hiện kiểm kê khí nhà kính cần phải được tiến hành song song với các mục tiêu phát triển kinh tế của ngành. Việc kiểm kê giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí, chuyển đổi công nghệ xanh, vượt qua các rào cản xuất khẩu khắt khe và đảm bảo tăng trưởng bền vững hướng tới Net Zero 2050.
Đối tượng ngành Công Thương nào bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính?
Không phải tất cả các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại đều phải thực hiện hoạt động này. Theo quy định pháp luật hiện hành, các cơ sở phát thải lớn nằm trong danh mục bắt buộc phải kiểm kê KNK là những đơn vị đáp ứng các tiêu chí cụ thể sau:
- Các cơ sở sản xuất công nghiệp và công ty kinh doanh vận tải hàng hóa có tổng lượng tiêu thụ năng lượng hằng năm từ 1.000 TOE (tấn dầu tương đương) trở lên.
- Các cơ sở có tổng lượng phát thải khí nhà kính hằng năm từ 3.000 tấn CO2 trở lên.
- Cơ sở xử lý chất thải rắn có công suất hoạt động hằng năm ≥ 65.000 tấn.
Theo cập nhật mới nhất từ Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, danh sách các cơ sở phát thải KNK phải thực hiện kiểm kê đã được mở rộng và cập nhật chi tiết. Riêng ngành Công Thương đã có tới 1.805 cơ sở (trong tổng số 2.166 cơ sở) thuộc diện bắt buộc thực hiện. Danh sách này tập trung chủ yếu vào các doanh nghiệp thuộc các tiểu ngành có mức độ tiêu thụ năng lượng và phát thải cao như: sản xuất sắt thép, luyện kim, hóa chất, phân bón, sản xuất xi măng, dệt nhuộm, giấy và bột giấy.
Những thay đổi quan trọng về kiểm kê KNK ngành Công Thương 2026
Hệ thống khung pháp lý điều chỉnh hoạt động kiểm kê KNK đối với ngành Công Thương được xây dựng đồng bộ và chặt chẽ qua các văn bản:
- Luật Bảo vệ môi trường 2020: Khung pháp lý cao nhất quy định trách nhiệm giảm nhẹ phát thải KNK và kiểm kê KNK của các cơ sở.
- Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và Nghị định số 119/2025/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Nghị định 06): Quy định chi tiết về giảm nhẹ phát thải KNK, bảo vệ tầng ô-zôn và lộ trình phát triển thị trường carbon.
- Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg: Ban hành danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê KNK.
- Thông tư số 38/2023/TT-BCT: Quy định kỹ thuật đo đạc, báo cáo, thẩm định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và kiểm kê khí nhà kính ngành Công Thương.
Hành lang pháp lý về quản lý phát thải tại Việt Nam liên tục được cập nhật để chuẩn bị cho việc vận hành thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon. Doanh nghiệp ngành Công Thương cần đặc biệt lưu ý những điểm thay đổi cốt lõi dưới đây để thực hiện báo cáo một cách hợp pháp:
Về tần suất và dữ liệu báo cáo
- Quy định cũ: Doanh nghiệp xây dựng báo cáo kiểm kê định kỳ 2 năm một lần.
- Quy định mới: Báo cáo kiểm kê khí nhà kính của kỳ báo cáo bắt buộc phải bao gồm đầy đủ kết quả kiểm kê của cả 2 năm liền kề. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải duy trì hệ thống quản lý số liệu liên tục và nhất quán hàng năm, thay vì dồn số liệu vào cuối kỳ báo cáo.
Về yêu cầu thẩm định độc lập
- Quy định cũ: Việc thẩm định chưa được phân hóa rõ rệt về mặt đối tượng thực hiện thẩm định.
- Quy định mới: Đối với các cơ sở phát thải thuộc diện được phân bổ hạn ngạch phát thải (đặc biệt là 3 nhóm ngành thí điểm: nhiệt điện, sắt thép và xi măng), báo cáo kiểm kê KNK bắt buộc phải được thẩm định bởi một đơn vị độc lập bên thứ ba trước khi nộp lên cơ quan quản lý.
Sự xuất hiện của cơ chế phân bổ hạn ngạch và thị trường Carbon
- Quy định cũ: Chủ yếu mang tính khuyến khích để giảm phát thải và đo đạc số liệu.
- Quy định mới: Cụ thể hóa lộ trình thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải cho các cơ sở phát thải lớn và thiết lập các cơ chế trao đổi, bù trừ hạn ngạch, tín chỉ carbon theo Thỏa thuận Paris (Điều 6.2 và 6.4). Đây là bước đệm pháp lý trực tiếp chuẩn bị cho thị trường carbon chính thức.
Hướng dẫn kiểm kê KNK ngành Công Thương tại cấp cơ sở
Để xây dựng một báo cáo kiểm kê khí nhà kính chuẩn chỉnh theo đúng hướng dẫn kỹ thuật của Thông tư 38/2023/TT-BCT, doanh nghiệp cần trải qua quy trình 5 bước nghiêm ngặt sau đây:
Bước 1: Xác định ranh giới tổ chức và ranh giới hoạt động
Doanh nghiệp cần xác định rõ phạm vi nhà xưởng, các thiết bị thuộc quyền kiểm soát của mình. Đồng thời phân loại các nguồn phát thải theo các phạm vi:
- Phát thải trực tiếp: Phát sinh từ hoạt động đốt cháy nhiên liệu tại vòi (than, dầu, gas phục vụ lò hơi, lò nung, máy phát điện) hoặc phát thải từ các quá trình công nghệ, rò rỉ khí từ hệ thống lạnh.
- Phát thải gián tiếp do năng lượng: Phát sinh từ lượng điện năng hoặc hơi nước mà doanh nghiệp mua từ bên ngoài về để phục vụ sản xuất.
Bước 2: Phân loại các nguồn phát thải khí nhà kính
Liệt kê chi tiết toàn bộ các nguồn phát thải KNK trong ranh giới cơ sở, bao gồm phát thải từ quá trình đốt nhiên liệu cố định/di động, phát thải từ các quá trình công nghệ và rò rỉ môi chất lạnh.
Bước 3: Lựa chọn phương pháp tính toán lượng phát thải khí nhà kính
Lựa chọn phương pháp tính toán phù hợp cho từng nguồn phát thải dựa trên hướng dẫn kỹ thuật của Thông tư 38/2023/TT-BCT và chuẩn mực IPCC.
Bước 4: Lựa chọn hệ số phát thải (Emission Factor - EF)
Hệ số phát thải là đại lượng đặc trưng cho lượng KNK phát thải ra môi trường trên một đơn vị số liệu hoạt động. Doanh nghiệp cần ưu tiên áp dụng hệ số phát thải quốc gia do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố, hoặc các hệ số phát thải đặc thù được quy định trong Thông tư 38/2023/TT-BCT của Bộ Công Thương.
Bước 5: Thu thập số liệu hoạt động (Activity Data)
Đây là bước thu thập chứng từ, hóa đơn tiêu thụ năng lượng thực tế của doanh nghiệp trong năm kiểm kê. Các số liệu bao gồm: số công-tơ điện tiêu thụ (kWh), khối lượng than sử dụng (tấn), thể tích dầu DO/FO (lít), lượng gas tiêu thụ (kg), hoặc khối lượng nguyên liệu đầu vào đối với các ngành tính toán theo phát thải quá trình công nghệ.
Bước 6: Tính toán lượng phát thải khí nhà kính
Lượng phát thải của từng nguồn sẽ được tính toán như sau: Số liệu hoạt động * Hệ số phát thải tương ứng
Sau đó, toàn bộ lượng phát thải của các loại khí khác nhau như CO₂, CH₄, N₂O sẽ được quy đổi về cùng một đơn vị chuẩn là tấn CO₂ tương đương (tCO₂e) bằng cách sử dụng chỉ số tiềm năng nóng lên toàn cầu (GWP).
Bước 7: Kiểm soát chất lượng kiểm kê khí nhà kính
Thực hiện quy trình kiểm soát chất lượng (QC), rà soát tính chính xác của số liệu thu thập, phương pháp tính toán và đánh giá độ không chắc chắn của kết quả kiểm kê.
Bước 8: Xây dựng Báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở
Tổng hợp toàn bộ thông tin, dữ liệu và kết quả tính toán để lập Báo cáo kiểm kê KNK hoàn chỉnh theo Mẫu 01.6 quy định tại Phụ lục I ban hành kèm theo Thông tư 38/2023/TT-BCT.
GREEN IN: Giải pháp kiểm kê khí nhà kính toàn diện cho doanh nghiệp
Thực tế triển khai cho thấy, kiểm kê KNK là một lĩnh vực kỹ thuật có độ phức tạp rất cao. Phần lớn các doanh nghiệp ngành Công Thương khi tự thực hiện đều vấp phải những khó khăn lớn:
- Thiếu hụt nhân sự chuyên trách: Phòng ban môi trường (HSE) tại các nhà máy thường chỉ quen thuộc với các công tác xử lý chất thải, nước thải, khí thải truyền thống mà chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật tính toán carbon và biến đổi khí hậu.
- Hệ thống số liệu hoạt động bị phân tán: Dữ liệu tiêu thụ năng lượng nằm rải rác ở nhiều phòng ban (kế toán, cơ điện, mua hàng) dẫn đến việc thu thập số liệu quá khứ thiếu nhất quán, khó kiểm soát chất lượng.
- Rủi ro pháp lý: Tính toán sai phương pháp hoặc áp dụng sai hệ số phát thải dẫn đến báo cáo không được nghiệm thu hoặc không qua được bước thẩm định độc lập của bên thứ ba, gây chậm trễ thời hạn nộp báo cáo theo quy định của pháp luật.
Để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua các rào cản này, GREEN IN cung cấp giải pháp dịch vụ tư vấn kiểm kê khí nhà kính trọn gói. Là doanh nghiệp xã hội hàng đầu về chuyển đổi xanh và đào tạo Net Zero, chúng tôi mang đến lộ trình hỗ trợ toàn diện:
- Khảo sát & Chuẩn hóa dữ liệu: Đội ngũ chuyên gia của GREEN IN trực tiếp xuống cơ sở để khảo sát, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng quy trình thu thập số liệu khoa học và chính xác.
- Tính toán & Lập báo cáo chuẩn pháp lý: Thực hiện tính toán phát thải KNK nghiêm ngặt theo đúng hướng dẫn của Thông tư 38/2023/TT-BCT và tiêu chuẩn quốc tế ISO 14064-1. Xây dựng báo cáo kiểm kê và báo cáo giảm nhẹ phát thải KNK hoàn chỉnh.
- Hỗ trợ thẩm định độc lập: Sát cánh cùng doanh nghiệp trong suốt quá trình làm việc với đơn vị thẩm định thứ ba cho đến khi báo cáo được thông qua và nộp lên các cơ quan quản lý nhà nước thành công.
- Tư vấn lộ trình giảm phát thải: Không dừng lại ở việc kiểm kê số liệu, GREEN IN hỗ trợ doanh nghiệp đề xuất các giải pháp kỹ thuật giảm phát thải, tối ưu hóa năng lượng, hướng tới mục tiêu chuyển đổi bền vững và xây dựng báo cáo phát triển bền vững (ESG) chuyên nghiệp.
Kết luận
Kiểm kê khí nhà kính không chỉ đơn thuần là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với doanh nghiệp ngành Công Thương, mà còn là bước đi đầu tiên, nền tảng nhất để doanh nghiệp thấu hiểu "sức khỏe phát thải" của mình. Việc nắm rõ nguồn phát thải giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí vận hành, chủ động tham gia thị trường carbon và nâng cao uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế.
Hãy để GREEN IN đồng hành cùng doanh nghiệp của bạn trên hành trình chuyển đổi xanh bền vững. Liên hệ ngay với chúng tôi để nhận được sự tư vấn chuyên sâu từ các chuyên gia đầu ngành!